Πανούκλα χορού συντάραξε το Στρασβούργο το 1518 μ.Χ.

Μέσα στις πληροφορίες που συνέλεξα τις τελευταίες εβδομάδες γύρω από τις πανδημίες υπήρξε και μια περίπτωση επιδημίας που άξιζε ένα ολόκληρο καινούριο άρθρο για να αναλυθεί.

Θα πάμε στο 1518 μ.Χ. στο Στρασβούργο, πόλη της τότε Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Θα δούμε πολλά άτομα να χορεύουν με ήχους από τύμπανα, έγχορδα και πνευστά. Ο ήλιος του Ιούλη εκείνης της χρονιάς χτυπάει πάνω τους, καθώς πηδούν από το ένα πόδι στο άλλο και γυρίζουν σε κύκλους.

Από απόσταση μπορεί να έλεγες ότι πρόκειται για γλέντι.

Αλλά… Από κοντά τα χέρια των χορευτών είναι εύθραυστα και τα σώματα τους κινούνται σπασμωδικά. Τα πρόσωπα τους είναι λουσμένα στον ιδρώτα. Τα μάτια τους είναι υαλώδη, μακρινά. Αίμα από τα πρησμένα πόδια τους ξεχειλίζει στις δερμάτινες μπότες και τα ξύλινα παπούτσια τους

Τί έχει συμβεί;

Η χορευτική πανούκλα του 1518 ήταν η φονικότερη και η καλύτερα καταγεγραμμένη από τις περισσότερες από δέκα παρόμοιες περιπτώσεις που έλαβαν χώρα από το 1374 και έπειτα στην ευρύτερη περιοχή του Στρασβούργου.

Οι αναφορές της εποχής πολλές. Οι σύγχρονες εξηγήσεις για το φαινόμενο; Αντικρουόμενες. Θα τα αναλύσω όλα με σαφή αναφορά στις πηγές μου.

Πώς ξεκίνησε όλο αυτό;

Πορτραίτο του Paracelsus στα 1530

Ο γιατρός και αλχημιστής Paracelsus επισκέφθηκε το Στρασβούργο οκτώ χρόνια μετά την πανούκλα και γοητεύτηκε από τις αιτίες που την προκάλεσαν. Σύμφωνα με το έργο του «Opus Paramirum«, με διάφορα χρονογραφήματα της εποχής να συμφωνούν απόλυτα, όλα ξεκίνησαν με μία γυναίκα. Η Frau Troffea άρχισε να χορεύει στις 14 Ιουλίου στο στενό λιθόστρωτο δρόμο έξω από το σπίτι της. Δεν είχε μουσική συνοδεία, απλά «άρχισε να χορεύει». Αγνοώντας τις προσπάθειες του συζύγου της να την σταματήσει, συνέχισε για ώρες, μέχρι που ο ουρανός έγινε μαύρος και κατέρρευσε. Το επόμενο πρωί ξανασηκώθηκε και συνέχισε να χορεύει. Την τρίτη μέρα μαζεύτηκε κόσμος : αχθοφόροι, ζητιάνοι, προσκυνητές, ιερείς, καλόγριες κι έπιναν μπροστά στο ασεβές θέαμα. Κάπου μεταξύ τέταρτης και έκτης μέρας παρενέβησαν οι αρχές στέλνοντάς την τριάντα μίλια μακριά στη Saverne στον ναό του Saint Vitus, του άγιου που πίστευαν ότι είχε στείλει τη συγκεκριμένη κατάρα, αλλα στο μεταξύ πολλοί από εκείνους που έβλεπαν την παράξενη παράστασή της είχαν αρχίσει να την μιμούνται.

Όσο αυξανόταν ο κόσμος που χόρευε, τόσο πιο απελπισμένο γινόταν το δημοτικό συμβούλιο. Ο κλήρος χαρακτήρισε την πανούκλα χορού έργο εκδίκησης του St Vitus, αλλά οι σύμβουλοι άκουσαν αρχικά την συντεχνία των γιατρών, που δήλωναν ότι ο χορός είναι εκδήλωση «μιας φυσικής ασθένειας που προέρχεται από υπερθέρμανση του αίματος στο κεφάλι». Η θεραπεία μάλιστα που πρότειναν ήταν ο επιπλέον χορός (to dance it off που λέμε στις μέρες μας) για να αποσυμφοριστεί ο εγκέφαλος.

Ένα χρονογράφημα του 16ου αιώνα από τον αρχιτέκτονα Ντάνιελ Σπέλλιν καταγράφει τι έπραξε στη συνέχεια το συμβούλιο της πόλης. Ξυλουργοί και βυρσοδέψες διατάχτηκαν να μετατρέψουν τις αίθουσες των συντεχνιών τους σε προσωρινές αίθουσες χορού και να στήσουν πίστες στην αγορά αλόγων και στην αγορά σιτηρών. Προσέλαβαν μάλιστα δεκάδες μουσικούς για να παίζουν τύμπανα, βιολιά και φλάουτα και επαγγελματίες χορευτές για περαιτέρω χορευτική ενθάρρυνση. Ήλπιζαν ότι το dance it off θα απέδιδε…

Γερμανική τοιχογραφία του 17ου αιώνα που απεικονίζει χορομανιακούς σε αυλή εκκλησίας

Οι επιλογές τους τους γύρισαν απλά μπούμερανγκ. Οι θεατές βλέπανε στα πρόσωπα και τις κινήσεις των χορευτών μόνο την κατάρα του St Vitus. Στα χρονογραφήματα της οικογένειας Imlin έχει καταγραφεί ότι μέσα σε ένα μήνα η πανούκλα είχε καταλάβει τετρακόσιους πολίτες.

Το δημοτικό συμβούλιο διέταξε την διάλυση κάθε δημόσιας πίστας. Οι «χορομανιακοί» (choreomaniacs), όπως ονομάστηκαν, έπρεπε να συνεχίσουν τον μανιακό χορό τους εκτός δημόσιας θέας. Το συμβούλιο προχώρησε ένα βήμα περισσότερο, απαγορεύοντας σχεδόν κάθε χορό και τη μουσική στην πόλη μέχρι τον Σεπτέμβριο. Ο Sebastian Brant, (συγγραφέας του The Ship of Fools, 1494) αναφέρει λεπτομερώς μια εξαίρεση στην απαγόρευση: «αν οι έντιμοι άνθρωποι επιθυμούν να χορέψουν σε γάμους ή εορτασμούς στα σπίτια τους, μπορούν να το κάνουν με μουσική από έγχορδα μόνο όργανα, όχι ταμπούρα και όχι τύμπανα». Πιθανότατα οι χορδές θεωρήθηκαν λιγότερο επιδραστικές από τα κρουστά στην εμφάνιση της μανίας.

Επιπλέον, το συμβούλιο διέταξε να στοιβαχτούν τα πιο βαριά περιστατικά σε κάρα και να μεταφερθούν πάραυτα στον ναό του St Vitus, όπου η Frau Troffea είχε ήδη θεραπευθεί. Η «θεραπεία» περιλάμβανε την τοποθέτηση από την πλευρά των ιερέων μικρών σταυρών στα χέρια των ασθενών και κόκκινων παπουτσιών στα πόδια τα οποία ψέκαζαν με ιερό νερό. Το τελετουργικό αυτό με συνεχείς προσευχές είχε το επιθυμητό αποτέλεσμα. Σύντομα περισσότεροι ασθενείς εστάλησαν στη Saverne για να απαλαχθούν από την κατάρα του St Vitus και μέσα σε μια εβδομάδα περίπου, οι χορομανιακοί εξαφανίστηκαν.

Η πανούκλα του χορού διήρκεσε πάνω από ένα μήνα, από τα μέσα Ιουλίου έως τα τέλη Αυγούστου ή αρχές Σεπτεμβρίου. Στο αποκορύφωμά της, δεκαπέντε άνθρωποι πέθαιναν κάθε μέρα κυρίως από πείνα ή αφυδάτωση. Ο συνολικός αριθμός είναι άγνωστος, αλλά εάν ένα τέτοιο ημερήσιο ποσοστό θνησιμότητας είναι ακριβές, τα θύματα εκτιμώνται σε εκατοντάδες.

Αν δεν ήταν η κατάρα του St Vitus, ούτε η υπερθέρμανση του αίματος στον εγκέφαλο τότε τι προκάλεσε την πανώλη των χορευτών; Κατά την άποψη του Paracelsus, η Fra Troffea έκανε ένα παρατεταμένο αστείο στον σύζυγό της τον Herr Troffea: «Για να κάνει την εξαπάτηση όσο το δυνατόν πιο τέλεια και να δώσει πραγματικά την εντύπωση της μανίας, πηδούσε και τραγουδούσε. Αφού είδαν την επιτυχία του κόλπου της, κι άλλες γυναίκες άρχισαν να χορεύουν και να ενοχλούν τους συζύγους τους».

Ο Κήπος των Γήινων Απολαύσεων, 1500. Από τον Hieronymous Bosch.

Αυτός ο τύπος μανίας χορού ταξινομήθηκε από τον Paracelsus ως Chorea lasciva (που προκαλείται από τολμηρές επιθυμίες, «χωρίς φόβο ή σεβασμό») και μαζί με την Chorea imaginativa (που προκαλείται από τη φαντασία) και την Chrorea naturalis (πιο ήπια μορφή, που προκαλείται από σωματικές αιτίες) αποτέλεσαν τις τρεις κύριες μορφές της κατάστασης κατά τον ίδιο. Ενώ ο αλχημιστής Paracelsus αξίζει τα εύσημα για την αναζήτηση της αιτίας της νόσου στα μυαλά των χορομανιακών παρά στον ουρανό, ο εμφανής μισογυνισμός του κάνει την διάγνωση του να ακούγεται γελοία.

Αρκετοί σύγχρονοι ιστορικοί ισχυρίστηκαν ότι οι χορευτικές πανούκλες της μεσαιωνικής Ευρώπης προκλήθηκαν από την Ερυσίβη (ergot), έναν μύκητα του γένους Claviceps που παρασιτεί κυρίως στα δημητριακά και την χλόη.

Η Ερυσίβη περιέχει σε υψηλή ποσότητα την ουσία εργοταμίνη (ergotamine), μια σύνθετη χημική ουσία που αναπτύσσει ένα ευρύ φάσμα βιολογικών επιδράσεων στο κυκλοφορικό και νευρικό σύστημα. Επίσης η Ερυσίβη περίεχει την ουσία λισεργικό οξύ που είναι η πρόδρομος ουσία για την σύνθεση του LSD.

Η κατανάλωση του μύκητα μπορεί να προκαλέσει συσπάσεις, τραντάγματα και παραισθήσεις, μια παθολογική κατάσταση γνωστή ως φωτιά του Αγίου Αντωνίου (St Anthonys fire).

Στο παρελθόν, την ερυσίβη την χρησιμοποιούσαν για να προκαλέσουν αμβλώσεις ή για να σταματήσουν τη μητρική αιμορραγία μετά από τον τοκετό. Ο κυκεώνας, το ποτό που έπιναν οι συμμετέχοντες στα αρχαία ελληνικά Ελευσίνια μυστήρια, μπορεί να είχε την παραισθησιογόνα επίδρασή του εξαιτίας αυτού του μύκητα.

Ωστόσο, ο ιστορικός John Waller (καθηγητής του Michigan State University) στο βιβλίο του για την χορευτική πανούκλα, A Time to Dance, Time to Die 2009, την πιο πρόσφατη έρευνα που βρήκα επί του θέματος αντικρούει αυτή την θεωρία.

Όντως η Ερυσίβη μπορεί να προκαλέσει σπασμούς και παραισθήσεις, αλλά περιορίζει τη ροή του αίματος στα άκρα, τόσο πολύ που οδηγεί μερικές φορές σε γάγγραινα και νέκρωση των άκρων λόγω της σοβαρά περιορισμένης κυκλοφορίας αίματος. Κάποιος υπό την επήρεια απλά δεν θα μπορούσε να χορεύει τόσες ημέρες ισχυρίζεται ο Waller.

Τοιχογραφία του 1642 του Hendrik Hondius, βασισμένη σε πίνακα του Peter Breughel του 1564 για την πανούκλα χορού στο Molenbeek την ίδια χρονιά

Η εξήγηση του για την πανούκλα χορού προκύπτει από την ανάλυση του πολιτιστικού και πνευματικού περιβάλλοντος του Στρασβούργου του 16ου αιώνα. Ανοίγει το βιβλίο του με ένα απόσπασμα από το βιβλίο του Η. C. Erik Midelfort Μια ιστορία τρέλας στη Γερμανία του δέκατου έκτου αιώνα (1999):

Οι τρέλες του παρελθόντος δεν είναι απολιθωμένες οντότητες που μπορούν να αποτραβιούνται από αυτό αμετάβλητες και να τοποθετούνται κάτω από τα σύγχρονα μικροσκόπια μας. Εμφανίζονται, ίσως, περισσότερο σαν μέδουσες που καταρρέουν και στεγνώνουν όταν αφαιρούνται από το περιβάλλον θαλάσσιο νερό.

Σύμφωνα με τον Waller, οι φτωχοί του Στρασβούργου ήταν προετοιμασμένοι για μια επιδημία υστερικού χορού. Πρώτα απ’ όλα, υπήρχε προηγούμενο. Κάθε ευρωπαϊκή πανούκλα χορού μεταξύ 1374 και 1518 είχε συμβεί κοντά στο Στρασβούργο (μεταξύ άλλων σε περιοχές στη σημερινή Γερμανία, Ολλανδία και Ελβετία), όπου επικρατούσαν συνθήκες γόνιμες για κάτι τέτοιο.

Το 1518, μια σειρά κακών συγκομιδών, η πολιτική αστάθεια, η ευλογιά και η άφιξη της σύφιλης προκάλεσαν αγωνία και ακραίες κοινωνικές εκδηλώσεις. Οι άνθρωποι ένιωσαν εξαιρετικά υποταγμένοι στην κατάρα του St Vitus και πίστεψαν ότι αξίζουν να υποφέρουν. «Τα μυαλά των χορομανιακών είχαν τραβηχτεί προς τα μέσα», γράφει ο Waller, «στις βίαιες θάλασσες των βαθύτερων φόβων τους».

Ένας τρόπος για να διαλευκανθεί η χορευτική πανούκλα είναι να εξετάσει κανείς την έκσταση (trance state) που μπορούν να φτάσουν οι άνθρωποι σήμερα. Σε πολιτισμούς σε όλο τον κόσμο, συμπεριλαμβανομένης της Βραζιλίας, της Μαδαγασκάρης και της Κένυας, οι άνθρωποι εισέρχονται εκούσια σε έκσταση κατά τη διάρκεια τελετουργικών ή ακούσια κατά τη διάρκεια περιόδων ακραίων πιέσεων. Η αντίληψή τους για τον πόνο και την εξάντληση περιθωριοποιείται όταν πετύχουν την έκσταση.

Ο Waller περιγράφει την εξάπλωση της χορευτικής πανούκλας ως παράδειγμα ψυχικής μόλυνσης και παραπέμπει σε μια εκδήλωση της επιδημία του γέλιου που έπληξε μια περιοχή της Ταγγανίκας (σημερινή Τανζανία) το 1963. Όταν δύο κορίτσια του τοπικού σχολείου άρχισαν να γελάνε, οι φίλοι τους ακολούθησαν το παράδειγμά τους έως ότου τα δύο τρίτα των μαθητών γελούσαν και φώναζαν ανεξέλεγκτα και ολόκληρο το σχολείο έπρεπε να κλείσει. Μόλις πήγαν στα σπίτια τους, οι μαθητές «μόλυναν» τις οικογένειές τους και σύντομα ολόκληρα χωριά κατακλύστηκαν από υστερία. Οι γιατροί κατέγραψαν αρκετές εκατοντάδες περιπτώσεις, με τα γέλια να διαρκούν κατά μέσο όρο μια βδομάδα.

Τοιχογραφία του 1642 του Hendrik Hondius, βασισμένη σε πίνακα του Peter Breughel του 1564 για την πανούκλα χορού στο Molenbeek την ίδια χρονιά

Η εξήγηση του Waller είναι βασισμένη και στην ψυχολογία και πιο συγκεκριμένα στο φαινόμενο της μαζικής ψυχογενούς πάθησης, γνωστό και ως μαζική υστερία.

Με αυτό τον τρόπο, η πανούκλα χορού υπογραμμίζει την δύναμη του πολιτισμικού πλαισίου να διαμορφώνει τον τρόπο με τον οποίο εκφράζεται ο ψυχολογικός πόνος.

Ποιά απο τις δύο επικρατέστερες θεωρίες ισχύει ακόμα δεν έχουμε απαντήσει με σαφήνεια λοιπόν. Και οι δυο πλευρές κρατούν ισχυρές ενδείξεις, αλλά όχι αποδείξεις. Οψόμεθα.

Κλείνω με δυο αποσπάσματα χρονογραφημάτων της εποχής :

α) του 17ου αιώνα από τον νομικό του Στρασβούργου Johann Schilter που έσωσε με αυτό το quote ένα κατά τα άλλα χαμένο ποίημα της εποχής

Πολλές εκατοντάδες στο Στρασβούργο άρχισαν
να χορεύουν και να πηδούν, γυναίκες και άντρες,
Στη δημόσια αγορά, στα σοκάκια και στους δρόμους,
Μέρα και νύχτα και πολλοί από αυτούς δεν έτρωγαν τίποτα
Μέχρι που επιτέλους η ασθένεια τους άφησε.
Αυτή η μόλυνση ονομάστηκε χορός του St Vitus

β) και το δεύτερο από το 1636 με ένα λιγότερο ευτυχές τέλος:

Κατά το έτος 1518 μ.Χ. υπήρξε μεταξύ των ανθρώπων μία αξιοσημείωτη και τρομερή ασθένεια που ονομάζεται χορός του Saint Vitus. Οι άνθρωποι πανω στην τρέλα τους άρχισαν να χορεύουν μέρα και νύχτα μέχρι που τελικά έπεσαν αναίσθητοι και υπέκυψαν στο θάνατο

Και ο πίνακας του Peter Breughel του 1564 για την πανούκλα χορού στο Molenbeek την ίδια χρονιά

Πηγές δημοσίευσης :

[1] Μηχανή του χρόνου

[2] Public domain reviews

[3] Digital Journal

About kyan

Raised on the mountains of western Greece, studied by the sea in the north of Greece, went underwater (The Netherlands) to work. Music, hip-hop in particular, is my specialty. Most of my posts are in Greek and they rant about the defeat of capitalism and the rise of the weak.

Posted on 14/04/2020, in Ιστορία - Θρησκείες, Κορωνοϊός and tagged , , , , , , , , , , . Bookmark the permalink. Σχολιάστε.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: